Είναι κι αυτός Μανδαρίνος ...

Περιοχή καταγωγής του μανδαρίνου, της Aix galericulata, είναι η βόρεια σινική θάλασσα ή έστω, όπως το θέλει η Γκουγκλογαία, η ιαπωνική θάλασσα.

Θύμα κι αυτός, όπως το παγόνι και ο μανδρίλλος (με τη διαρκή ένστασή του να μην τον αποκαλούν μπαμπουίνο) του φυλετικού, σεξουαλικού, διμορφισμού βρέθηκε καταδικασμένος με το προσηγορικό όνομα “Όμορφότερη Πάπια του Κόσμου”!

Ρόλος μεγάλων απαιτήσεων και γι αυτό θα ήθελα να τον παρηγορήσω, αν τον συναντούσα, με μια απλή κουβέντα του Roy Bashkar, που έλεγε πως τα πράγματα υπάρχουν στον κόσμο ανεξάρτητα από το πώς οι άνθρωποι τα ονομάζουν...

Τα εξτρέμ και οι μέσοι

Στην Ελλάδα υποτίθεται πως έχει σχεδόν συμφωνηθεί η ανυπαρξία πρακτικού νοήματος στη διαφορά Αριστεράς και Δεξιάς καθώς και εξτρεμισμού και πολιτικής μετριοπάθειας.

Αλλά η μεσότητα, όπως θα έλεγε και ο Bobbio, έχει νόημα μόνο όταν υπάρχουν άκρα. Όταν δεν υπάρχουν πρέπει τόσο αυτά όσο και το Κέντρο να επινοηθούν. Οπότε, τότε, η μεσότητα ορίζεται γεωμετρικά με βάση αποστάσεις από τις επινοημένες διαφορές που υποτίθεται έλκουν την καταγωγή τους και διατηρούν μια γονιδιακή ή τοτεμική σχέση με προγόνους Άκρων, έστω και ιστορικά νεκρούς. (Την οποία και διαρκώς επικαλούνται).

Θα συμφωνούσα με τον Bobbio αν μιλούσαμε μόνο για τον “κεντρισμό” και όχι για το Κέντρο.

Διότι ο “κεντριστής” κρατά πάντα μια μη ομολογημένη εξάρτηση από τα Άκρα (συνεπώς τα απωθεί επειδή τα επιθυμεί).

Η Ελλάδα μετά τον εμφύλιο σπαραγμό και για μερικές δεκαετίες, όταν ακόμα η πολιτική δεν ήταν παίγνιο, δεν ανεχόταν τον “κεντρισμό” και γι αυτό το πολιτικό Κέντρο δεν ήταν και ούτε ήθελε να συγχέεται με τον κεντρισμό ως συμπεριφορά ευκαιρίας.

Ο “κεντρισμός”, αντίθετα, αναφύεται μέσα από ένα στρίμωγμα του Παρόντος και γι αυτό, παλαιόθεν, ήταν συνώνυμος του οπορτουνισμού.

Αφορούσε τον άνθρωπο της Δυόμιση Διεθνούς, της Τρεισήμισι Διεθνούς, καταλαβαινόμαστε.

Το Παρών όμως εκδικείται τον κεντριστή με το αγωνιώδες ερώτημα “Πότε αν όχι τώρα ;”.

Ο εφιάλτης του κεντριστή είναι ο απωθημένος μέσα του εξτρεμισμός. Τότε ακούει τις Ερινύες (του) να φωνάζουν πως ο εξτρεμισμός είναι σοφότερος και λιγότερο επικίνδυνος από τον κεντρισμό διότι, επιτέλους, εξτρεμισμός είναι η “σοφία” του Παρόντος!

Το Κέντρο είναι ένας κατασταλαγμένος ψυχισμός και μια κοσμοθεώρηση μετά από αγωνιώδεις διαμάχες των Άκρων.

Άκρων που εννοούσαν αυτό που έλεγαν και πλήρωναν με αίμα, την ακρότητά τους. Ο θρίαμβος του Κέντρου σηματοδοτούσε το τέλος των Άκρων.

Το Κέντρο προϋπέθετε μια Εποχή και διέθετε μια κατεξοχήν πολιτική χρησιμότητα.

Αντίθετα, ο κεντρισμός ζει και τρέφεται εξαιτίας ενός momentum που εύκολα μπορεί και να επινοηθεί. Ο καιροσκοπισμός του είναι στο βάθος κερδοσκοπικός και γι αυτό η χρησιμότητα του εγγενώς οικονομική.

Σήμερα δεν υπάρχουν δύο Άκρα αλλά ένα κι αυτό ακόμα υπό διαμόρφωση. Το τριαδικό σχήμα θεωρείται αναχρονιστικό. Η πολιτική διαμεσολάβηση έχει υπερκεραστεί από την οικονομική.

Και οι φονταμενταλιστές όλων των αποχρώσεων χαίρονται με τη διαπερατότητα του κεντρισμού.

Για να δούμε πόσοι θα επιλέξουν μια τέτοιου είδους “σοφία”.

Ολίγη μελαγχολία προ των Χριστουγέννων, αν επιτρέπετε...

Τη vita contemplativa την ξέρουμε από την Summa. (In vita contemplativa est homo magis sibi sufficiens). Την πολιτική μελαγχολία γνώριζε ήδη ο17ος αιώνας. Αν η ιστορία δεν είναι παρά ένα τεφτέρι από τρέλες, ατυχίες και εγκλήματα -όπως έλεγε ο Γίββων- και ένα μελανοδοχείο συμφερόντων, ιδεών και πειραματισμών (ιδίως !), θα έλεγα, τότε γράφουμε τη σελίδα της vita activa (δεν πειράζει αν τη θυμόμαστε μόνο από την “Ανθρώπινη Κατάσταση”). Υπάρχουν περιοχές όπου οι “βάρβαροι” παραμένουν τουλάχιστον παραδοσιακοί. Ζώνονται τα εκρηκτικά στην κοιλιά τους. Αλλού, οι “πολιτισμένοι” τα φορτώνουν στο μυαλό τους.

Cabriole ανιστόρητα για την chaise longue

ΠΕΜΠΤΟ ΜΕΡΟΣ

13

Το αναγεννησιακό ύφος είχε εισαχθεί με την αυγή του 16ου αιώνα στη Γαλλία από την Ιταλία από τον Λουδοβίκο 12ο (1498-1515) και ενισχύθηκε από τον διάδοχό του, Francois “Πρεμιέ” (1515-1547). Η αρχιτεκτονική του Château de Chambord και του Château de Fontainebleau είναι τυπικά παραδείγματα αυτών των επιδράσεων. Κάνουν την εμφάνισή τους τα objets de luxe ενώ επί Ερρίκου Δ΄ η ζήτηση για έπιπλα από έβενο (παλαιότερα “ybenus”) ανεβαίνει κατακόρυφα, οπότε εμφανίζονται εξειδικευμένοι menuisier που ονομάζονται ébénistes .

Όλα αυτά μπορούν μια χαρά να συμβαίνουν στο σκληρό πλαίσιο των εμφύλιων θρησκευτικών συγκρούσεων. Ούτε δέκα χρόνια μετά τις αγριότητες (που για λόγους συνοπτικών διαδικασιών, τόσο αρεστών στους “μεταρρυθμιστές”, τα συγκεφαλαιώνουμε ως γεγονότα της “Νύχτας του Αγίου Βαρθολομαίου”) εμφανίζονται στο Παρίσι τα ψάθινα καθίσματα καρέκλας.

Όπως τόσα άλλα επικυρωμένα αντίγραφα πολιτισμού έτσι και η βολή των οπισθίων, ασυγκίνητη απαιτεί εις το διηνεκές ισότιμη συνύπαρξη με το dragooning, την κρυμμένη βαρβαρότητα και την τραγικότητα του ανθρώπου.

Αλλά ας πάμε πάλι, επί Λουδοβίκου Γ', στις φλαμανδικές επιδράσεις οι οποίες εξισορροπούν τις αναγεννησιακές ενώ έπιπλα κατάφορτα με σκαλίσματα διακοσμητικής της Βουργουνδίας, όπως το cabinet (δηλαδή μια ιματιοθήκη πολυτελείας, ένα armoire de luxe) το οποίο εκτίθεται στο Μουσείο Metropolitan, κατασκευασμένο από τον γλύπτη Hugues Sambin, αποτελούν δείγματα του επικρατούντος Μανιερισμού. Έτσι είμαστε Κύριε.

14

Αξιοσημείωτο, ίσως, ότι όταν η Ιταλία, έχοντας βγει από την Αναγέννηση, βρισκόταν στον αστερισμό του κλασικισμού, η Γαλλία, ιδίως με τον Λουδοβίκο 13ο (1610-1643) και ενώ δαψίλευε άριστη υποδοχή Ιταλών καλλιτεχνών και μαστόρων, επέμενε να διοχετεύει κάθε αναγεννησιακό άνεμο μέσα σε γοτθικούς αεραγωγούς.

Πότε το γοτθικό ύφος στην επιπλοποιία φάνηκε να υποχωρεί ; Μετά το (συμβατικό) τέλος των γαλλικών θρησκευτικών πολέμων με το Έδικτο της Ναντ. Το όλο πνευματικό κλίμα είχε κι από ιησουιτικό “ratio studiorum”, είχε κι από γαλλικό σπιριτουαλισμό, είχε καρτεσιανισμό ως αναβίωση της “αυθεντικής” Αυγουστίνιας παράδοσης (κάποιοι προσφωνούσαν τον Descartes “διάδοχο” του Ιερού Αυγουστίνου), είχε ισχυρή τη θεολογία του Καρινάλιου Pierre de Bérulle και της Société de l' Oratoire de Jésus et de Marie και τέλος είχε και τη συγκολλητική ουσία “αγάπη ίσον τήρηση του Νόμου”.

Στη Γαλλία στρέφονται προς μια νέα αρχιτεκτονική, την ιησουιτική.

Πολλοί καλλιτέχνες ζουν με την καρδιά και το νου στη Ρώμη και το gran gusto τρέχει στα καλά σπίτια ασυγκράτητο.

Ενώ στη διακόσμηση τηρείται απαρεγκλίτως ο συγκρητισμός (τίποτα, λένε οι γνωρίζοντες, δεν είναι αυθεντικά “Γαλλικό”) εμφανίζεται στην επεξεργασία των ξύλινων επίπλων η τόρνευση. Ταχύτερη επεξεργασία, περισσότερο μηχανική, πιο οικονομική, αν και οι άνθρωποι πάντα εκστασιάζονταν από τις νέες τεχνολογίες.

Στην αρχική μορφή τόρνευσης (“en chapelet”) τα πόδια, οι τραβέρσες, τα στηρίγματα των ερεισίχειρων σκαλίζονται σε σχήματα κόμπων, πλεξίδων, σπιράλ. Πιο στιβαρή δουλειά. Λίγο αργότερα εμφανίζεται η τόρνευση “en balustre” η οποία υποτίθεται άφηνε περιθώρια αυτοσχεδιασμού στον τεχνίτη. Στην πραγματικότητα οι κόμποι είχαν αντικατασταθεί από ακολουθίες γεωμετρικών σχημάτων: ρόμβων, σφαιρών, κύβων και δακτυλίων πολύ μέτριας αισθητικής.

Στον τομέα των καινοτομιών για τις οπίσθιες περιοχές η chaises à bras μετασχηματίζεται σε fauteuil. Στη συνέχεια εμφανίζεται η ηδυπαθής και μεγαλοπρεπής chaise longue, κατεξοχήν η Duchesse. Είναι η πρόγονος της Cadillac 4ης και 5ης γενιάς και της αλογίσιας Harley των Sixties, η απόδειξη ότι ο Κύκλωπας μπορεί να είναι όμορφος.

Αλλά τα πρώτα βήματα αυτής της επαναστατικής πορείας προς το ιδεώδες της στάσης που παίρνει το σώμα σε συνθήκες έλλειψης βαρύτητας, την αναγνώριση “θεραπευτικών ιδιοτήτων” που διαθέτει η σεζ λονγκ “Surrepos” και το μάρκετινγκ της σχέσης της “Zero Gravity Chair” με το λεγόμενο “Me-time” συνδέονται με ένα αμφιλεγόμενο πρόσωπο: τον Αρμάνδο των Βουρβόνων, Δεύτερο Πρίγκηπα του Conti.

15

Ένα κατώτερο είδος ντιβανιού για σαλόνι με μία ή δύο πλάτες πιθανότατα εμφανίστηκε αρχικά στις πρώτες δεκαετίες του 17ου αιώνα. Το χαρακτηρίζω έτσι γιατί τα σωζόμενα δείγματα δίνουν την αίσθηση αφρόντιστων και εκ των ενόντων κατασκευών. Κάποια αντίστοιχα αντικείμενα καταγράφονται στα Mémoires του Jean François Paul de Gondi, Καρδιναλίου του Retz αλλά και στα Mémoires της Madame de Motteville.

Στις 18 Ιανουαρίου του 1650 συνελήφθη στο σπίτι του ο Αρμάνδος των Βουρβόνων, Δεύτερος Πρίγκηπας του Conti. Διώχθηκε από τον Mazarin για μια πολιτική υπόθεση η οποία δεν μας ενδιαφέρει εδώ. Η κυρία de Motteville αναφέρει στα “Απομνημονεύματα” της ότι τη στιγμή της σύλληψης ο Πρίγκηψ αναπαυόταν ατάραχος για το γεγονός σε ένα ντιβανοκρέβατο. Στα ίδια αυτά απομνημονεύματα η ίδια κυρία (η οποία, ας σημειωθεί είχε ακολουθήσει τον Louis XIII σε όλες τις αιματηρές εμφύλιες εκστρατείες του) αναφέρει πως έξι χρόνια αργότερα στο Chateau de Chilly, η βασιλική σύζυγος Ενριέττα Μαρία της Γαλλίας καθόταν σε κάτι αντίστοιχο.

Η αταραξία του Πρίγκηπα ήταν εκείνη του στωικού σοφού; Το ντιβανοκρέβατο ήταν ένα σαλονάτο πιθάρι του Κυνικού; Δεν μας διαφωτίζει η Madame de Motteville.

Τέλος πάντων, με έξι ή οκτώ πόδια καρέκλας και μία ή δύο πλάτες αυτά τα κακομούτσουνα υβρίδια συνδέονται ορισμένες φορές από τους ιστορικούς της επιπλοποιίας με τη γέννηση του canapé.

Η γνώμη μου όμως είναι ριζικά αντίθετη. Ενώ μπορώ να δεχτώ ότι τα δύο είδη έχουν ένδοξη καταγωγή και χρονικά εμφανίζονται περίπου παράλληλα, ο καναπές και μάλιστα ο τριθέσιος, υποδηλώνει την ευρωπαϊκή κατανόηση του κοινωνικού σχετισμού σε ένα σαλόνι και επομένως την αποδοχή της καθωσπρέπει ιδέας ότι μπορούν οι συμμετέχοντες ως άτομα να υπερβαίνουν τις διαφορές της κοινωνικής τους θέσης και να κάθονται εν σειρά στο ίδιο κάθισμα. Γίνεται μόδα τα χρόνια της Επανάστασης και του Ναπολέοντα.

Αντίθετα η chaise longue, με εξαίρεση την εκδοχή της causeuse, (της πιο ουτοπικής αλλά και πιο συναρπαστικής ιδέας που εμφανίστηκε στον πλανήτη μετά το θεσμό της συμβασιλείας και της δυαρχίας γενικώς) απευθύνθηκε στη διάκριση, στον διαχωρισμό, στην ταυτόχρονη ρήξη με την ιεροπρέπεια και τη συγκατάβαση και στην ανάδειξη της ατομικότητας με σαφή την άρνηση κάθε “πολιτικής” υπαγωγής.

16

Όλες οι ανάκλιτες περσόνες, από την Μαγδαλένια γυναίκα στις βραχογραφίες του 12.000 π.Χ., την “Περσίδα” του Ρεζά, την “Νύμφη” του Λούκας Κράναχ του Πρεσβύτερου, την “Αφροδίτη του Urbino” του Τισιανού, την “Ολυμπία” του Μανέ, την “Μάγια” του Γκόγια, τη “Μεγάλη Οδαλίσκη” του Ένγκρ, το “Μοντέλο” του Ρενουάρ έως την “Γυναίκα με Βιβλίο” του Μποτέρο υπήρξαν γυναίκες γυμνές. Ένα κάθισμα, όπως η Duchesse, εποχής Λουδοβίκου 15ου, εμβληματικό της αισθησιακής ανακλίσεως τι άλλο μπορούσε να είναι από σύμβολο μιας χειραφετούμενης ατομικότητας που απαιτεί να σχολάζει και να θαυμάζεται από την ιδιωτική της αυλή;

Φαίνεται πως κάποιος βαθύς φθόνος για την Duchesse, η οποία πάντα συγκέντρωνε τριγύρω της επίδοξους θαυμαστές του φορτίου της θα έκανε τον Pascal να αποφανθεί ότι “όλη η δυστυχία προέρχεται από την αδυναμία του ανθρώπου να κάθεται μόνος του σε ένα δωμάτιο”!

Σημασία όμως έχει η ηδονοκρασία του κεκλιμένου σώματος επάνω σε chaise longue, σε meridienne ή σε lit bateau. Πώς ελέγχει το βλέμμα του φίλου, του ακολούθου, του υπηρέτη. Βλέμμα που μπορεί να δει το ωραίο ή το ωφέλιμο, αδιάφορο. Σημασία έχει η εξουσία την οποία το αντικείμενο, το ολόκληρο σώμα ως έκθεμα, ασκεί επάνω στο βλέμμα. Σημασία έχει ότι το σώμα συγκροτείται ως εσωτερική πολυτέλεια, πέραν της αρχής της χρησιμότητας.

Ο Spinoza κραύγαζε ότι το ικανό για δράση σώμα γίνεται “καλύτερο” και από την ηθική σκοπιά. Ο καθένας ασφαλώς επιθυμούσε να έχει “σπινοζικό” σώμα αλλά, κατά τους αιώνες των Φώτων χωρίς ηλεκτρικό φωτισμό, πέρα από τους ανώτερους κληρικούς και τις αργόσχολες μεγαλοκυρίες, η δουλειά και η στρατιωτική άσκηση το εξασφάλιζαν. Ένα “σπινοζικό” σώμα πάνω στη σεζ λονγκ είναι ό,τι καλύτερο για την αναστολή του habitus της καθημερινότητας.

Αυτό το απέδωσε προφητικά, από το 1914, με ένα πρόχειρο σκίτσο ο Αυστριακός φυσικός και φιλόσοφος (εισηγητής του εμπειριοκριτικισμού) Ernst Mach. Ποιος ήταν αυτός; Θα τον θυμούνται χωρίς Wikipedia, μαζί με τον Αβενάριο, οι νεόφυτοι “λενινίζοντες” των πρώτων χρόνων της Μεταπολίτευσης , οι τολμητίες της αναγνωστικής περιπέτειας του “Υλισμού και Εμπεριοκριτικισμού”.

Όμως ας πάμε σ' αυτό που μας ενδιαφέρει, στο έργο του Ernst Mach με τίτλο “Η Ανάλυση των Αισθήσεων”. Στη σελίδα δεκαεννιά λοιπόν είχε σκιτσάρει με μολύβι ο ίδιος τον εαυτό του με κάρβουνο (ήταν πρόδρομος του dark custom) να αυτοπαρατηρείται καθισμένος σε μια chaise longue. Το σκίτσο έχει ως τίτλο “Η αυτοεπισκόπηση του Εγώ”. Μάλιστα ζωγραφίζει αυτό που παρατηρεί μόνο το αριστερό μάτι, οπότε φαίνεται λίγο από το αριστερό μουστάκι του, το σώμα του, κυρίως η αριστερή πλευρά, το κάτω μέρος του δεξιού του χεριού να κρατά το μολύβι και, φυσικά, καθόλου ο δεξιός του ώμος.

Τώρα, συνηρημένα και για να μην μπλέξουμε σ' αυτό εδώ το “assemblage” τη βαριά φιλοσοφία, ας δεχτούμε πως ό,τι ήταν να προσφέρει η μπόλικη, κρεατωμένη, χλιδάτη chaise longue το είχε κάνει. Θα άφηνε το γυμνό σκελετό της για τα γούστα μερικών ιδιοφυών του 20ου αιώνα.

Άλλο ένα σημείωμα και ησυχάζουμε όλοι ...

17

Ένας άλλος -μετά τον Chigi- τραπεζίτης (και συλλέκτης έργων τέχνης) του εικοστού αιώνα, ο Ελβετός Raoul La Roche έχει συνδέσει το όνομα του με τη chaise longue “LC4”, την οποία σχεδίασε το 1925 ο Le Corbusier σε συνεργασία με τον Pierre Jeanneret και την Charlotte Perriand. Θρυλείται από τους κύκλους των μοντερνιστών ότι ήταν εξέλιξη μιας “θεραπευτικής” πολυθρόνας ονόματι “Surrepos”, εφεύρεσης κάποιου μυστηριώδους και ανεξακρίβωτης ύπαρξης “γιατρού Pascaud” ! Η “LC4” είναι άλλη μια μεγάλη πρωταγωνίστρια. Όποιος δεν την έχει δει και δεν έχει γευθεί την τέχνη της να σπεύσει.

Γνωρίζοντας οι μεγάλοι αρχιτέκτονες την τάση των καταπιεσμένων γουαναμπήδων να θεραπεύουν τη μνησικακία τους προς τους πρίγκιπες του χρήματος μέσω της απόκτησης σε προσιτή τιμή των φετίχ του πλούτου την προόρισαν ex designatio για μαζική παραγωγή πουλώντας τα δικαιώματα αρχικά στην Βιενέζικη Gebrüder Thonet (πρωτοπόρα βιομηχανία μεταξύ άλλων και στο σχεδιασμό και κατασκευή αναπαυτικών chaise longue από το 1860) και μετά το 1932 στην Embru Werke. Τώρα, νομίζω, έχει τα δικαιώματα η Μιλανέζικη Cassina και, φυσικά, κυκλοφορούν και πάμπολλες μαϊμούδες. Σύμβολο μοντερνισμού η “LC4”, όπως και η γεννηθείσα από το Bauhaus πασίγνωστη καρέκλα “Wassily” του Breuer αλλά και η καρέκλα “Barcelona” του Van der Rohe, έχουν γεμίσει τον τόπο. Άπειρες σπονδυλικές στήλες έχουν δοκιμάσει τις απομιμήσεις αυτών των καθισμάτων. Ο Oscar Schlemmer είχε προειδοποιήσει ότι τα σπίτια ως μηχανές όπως και τα έπιπλα ως μηχανές μπορούν και να στραφούν εναντίον του ανθρώπου.

Κάποιοι μέχρι σήμερα επιμένουν ότι όποιος καταφέρει να χαλαρώσει επάνω της -περίπου όπως είδαμε να κάνει ο κ. Mach- θα επιτύχει ομαλή και απρόσκοπτη σύνδεση με την παλιά, καθωσπρέπει σοσιαλδημοκρατία του Μεσοπολέμου και, ως προοδευτικός σε σύγχυση, θα κάνει το τέλειο ξελαμπικάζ και θα βρει τον αληθινό πολιτικό εαυτό του. Όσοι ενδιαφέρονται ας το ερευνήσουν.

Όσοι έχουν ασχοληθεί με τη Σημειωτική γνωρίζουν ασφαλώς ότι τα συμπαθή αντικείμενα υπηρέτησαν πειθήνια τη θεωρία της “συμπαραδήλωσης”.

(Αναρωτιέμαι εκείνη η μία και μοναδική “LC4” με δέρμα τίγρης, ειδική παραγγελία για τον Μαχαραγιά του Ινδόρ τι να απέγινε μετά τα γεγονότα του 1947. )

Στη μοντέρνα εκδοχή τους τα ελληνικά και ρωμαϊκά ανάκλιντρα έπρεπε να μιλήσουν στη γλώσσα του μετάλλου, της βιο/μηχανικής και, βεβαίως-βεβαίως, της υγειο/νομίας. O Le Corbusier είχε μαθητεύσει στον αυτοδίδακτο αρχιτέκτονα-ζωγράφο Peter Behren, ο οποίος ήταν πρωτοπόρος στη θεραπευτική αρχιτεκτονική.

Οι σχέσεις φυματιώσεως και μοντερνισμού υπήρξαν στενές. Πόσα σανατόρια, κλινικές και ευκατάστατα παράκτια σπίτια δεν προμηθεύτηκαν αυτές τις νέες icons της σχόλης και της εύθραυστης κράσης, ντυμένες με τον ρηχό καθωσπρεπισμό των υποτιθέμενων θεραπευτικών τους ικανοτήτων. Ήδη από το 1900 στο Νταβός οι τυχεροί ασθενείς απολάμβαναν πρώιμα τις κατασκευές της Gebrüder Thonet.

H Αυστριακή αυτή εταιρεία υπήρξε η κατασκευάστρια των καμπυλωτών ξύλινων καρεκλών με ψάθινη έδρα, ναι, εκείνων των χαρακτηριστικών των βιενέζικων μπιστρό. Με τη γαργαλιστική ονομασία “καρέκλα νούμερο 14”, αυτό το υπέροχο αντικείμενο πουλήθηκε από το 1860 μέχρι το 1930 σε πάνω από πενήντα εκατομμύρια αντίτυπα. Η rocambolesque “δεκατεσσάρα” είναι, νομίζω, η ιδανική παρηγορήτρια για κάθε πληγέντα από την εκτυφλωτική λάμψη της Duchesse.

Αυτά ήταν μερικά ανιστόρητα για τη chaise longue και τα συναφή γενεαλογικά ριζώματα. Κάποτε, όχι πάντως σύντομα, θα μιλήσουμε και για ντουλάπες.

Cabriole ανιστόρητα για την chaise longue

ΤΕΤΑΡΤΟ ΜΕΡΟΣ

8

Σε ένα προηγούμενο σημείο, στο έκτο, έγραψα κάτι για το καφέ χρώμα. Παράθεσα μια σκέψη του Spengler αλλά, φυσικά, δεν είναι ζήτημα που μπορώ να διαπραγματευτώ. Προσπαθώ απλώς να πιάσω, στο όνομα της συντροφιάς και της συζήτησης, στο μέτρο των μικρών μου δυνάμεων, μέσα από λοξές ματιές, σε γωνιές που διαφεύγουν της ευθείας παρατήρησης, λίγες κρυμμένες στιγμές μιας πολυπλοκότητας που δημιουργεί το ήθος του πεπερασμένου. Μ' αρέσει ο τίτλος του βιβλίου του David Lowenthal, “Το παρελθόν είναι μια ξένη χώρα”. Πάντα περιμένουμε το παρελθόν να έρθει σε μας και κάποιοι ανυπομονούν γι αυτό περισσότερο από ότι για το μέλλον. Είναι η πρόθεση που κάνει το παρόν για κάποιους βολικό και για άλλους άβολο.

Για παράδειγμα, η γενίκευση της καύσης ξυλοκάρβουνου για θέρμανση και η βαριά ρύπανση του αέρα δημιούργησε στους ζωγράφους της Ευρώπης πολύ σοβαρά τεχνικά προβλήματα και επέδρασε στην αισθητική δύο αιώνων. Οι εποχές του καθαρού αιθέρα και φωτός και των λαμπερών χρωμάτων της αρχαίας Κίνας, Αιγύπτου, Ελλάδας και Ρώμης είχαν παρέλθει. Είναι όμως και αλήθεια πως σπουδαία καλλιτεχνικά αποτελέσματα έχουν επιτευχθεί με πολύ λίγη πρόσθεση χρώματος ή και αφαίρεση, όπως με το sfumatto του Leonardo ή τη σινική.

Για να επιστρέψουμε στον “ξύλινο κόσμο”, ένα από τα θαυμαστά αποτελέσματα των φυσικών βερνικιών εκείνων των εποχών ήταν οι αντανακλάσεις του φωτός πάνω στη γυαλισμένη επιφάνεια αναδεικνύοντας τις διαβαθμίσεις των χρωμάτων του ξύλου και δημιουργώντας την αίσθηση της διαφάνειας. Ένα γνωστό και παλιό εικαστικό πρόβλημα ήταν η απόδοση πάνω στον καμβά, με χρώματα και πινέλο μιας γυαλισμένης επιφάνειας επίπλου από βελανιδιά ή σφένδαμο.

Ας προσθέσουμε, παίζοντας με τους κανόνες του χρόνου, ότι τον 17ο και κυρίως τον 18ο αιώνα εμφανίζεται στις βόρειες περιοχές των Κάτω Χωρών η μόδα του καπλαμά από σφένδαμο ή σημύδα με κοντράστ ανοιχτόχρωμων και σκουρόχρωμων σχεδίων πάντα στις αποχρώσεις του καφέ. Πρόκειται ουσιαστικά για αναβάθμιση μιας παλιότερης τεχνοτροπίας του 16ου αιώνα, της μαρκετερί, αυτού που θα αποδίδαμε στα ελληνικά με τον όρο “ένθετη διακόσμηση με φύλλα ξύλου”. To παλιό ρωμαϊκό και ισλαμικό αραμπέσκ παίρνει τη μορφή του γκροτέσκ της Αναγέννησης (grottesche) -μέσω Ραφαήλ- και εν συνεχεία, απλοποιημένο και προσιτό ως μαρκετερί για τους μικρόκοσμους των ευκατάστατων τάξεων!

9

Προειδοποιώ έγκαιρα τον αναγνώστη και του ζητώ κάποια συγκατάβαση, ότι θα ακολουθήσει μια ανεκδοτολογία όχι όμως ολότελα στερημένη ιστορικής αλήθειας. Για να γίνω σαφέστερος, νομίζω πως μόνο ένας απολύτως εξειδικευμένος ιστορικός της επιπλοποιίας θα μπορούσε να αντικρούσει τον ισχυρισμό μου ότι εκείνος που επέδρασε, έστω και έμμεσα, στο σχεδιασμό της chaise longue ήταν ο Agostino Chigi (Κίτζι). Ο Σιενέζος αλλά διαμένων στη Ρώμη του Πάπα Λέοντα του Δέκατου υπήρξε ο ισχυρότερος τραπεζίτης της εποχής του. Η τράπεζα του είχε πάνω από 100 υποκαταστήματα σε όλη την Ιταλία, στην Κωνσταντινούπολη, την Αλεξάνδρεια, το Λονδίνο, το Άμστερνταμ και πολλές άλλες πόλεις. Ένας τεράστιος εμπορικός στόλος ταξίδευε με τη σημαία του. Κράτη, δουκάτα, ο Δόγης της Βενετίας Leonardo Loredan, οι Πάπες Αλέξανδρος ΣΤ΄ και Ιούλιος Β΄, ο Σουλτάνος Μπεγιαζίτ Β΄ και άλλοι πολλοί σπουδαίοι της εποχής ήταν χρεωμένοι στα κατάστιχα του. Κάποια στιγμή είπε κι αυτός να κτίσει στη δεξιά όχθη του Τίβερη una casa "adeguata" οικία η οποία πήρε τη σεμνή ονομασία “Villa Chigi” (η σημερινή Villa Farnezina). Αρχιτέκτων ο Baldassarre Peruzzi. Τη διακόσμηση στα αργυρά και χρυσά σερβίτσια τα είχε σχεδιάσει ο ίδιος ο Ραφαήλ.

Εδώ, με την ευκαιρία, να θυμηθούμε ότι τα μεγάλα αρχιτεκτονικά έργα της Αναγέννησης, πέρα από τον ή τους επικεφαλής αρχιτέκτονες, είχαν πολυπληθή συνεργεία με αυστηρή ιεραρχία. Με κουράτορες, “κομπιουτίστι”, “μενσουρατόρι”, “ντεποζιτάρι”, “σεγκρεγκάρι”, “σοπραστάντι”, “σότο σοπραστάντι”, “σόπρα ι λενιάμι” και “καπομαέστρι”.

10

Μόλις τελείωσαν και οι στάβλοι της έπαυλης και μία μέρα πριν εγκατασταθούν τα άλογα, δώρα του Σουλτάνου Βαγιαζίτ Β' (προτιμώ Μπεγιαζίτ), αποφάσισε να παραθέσει εκεί γεύμα προς τον Πάπα Λέοντα Ι' και δεκατέσσερις Καρδιναλίους. Στο τέλος του γεύματος έλειπαν έντεκα αργυρά πιάτα. Ο Αγκοστίνο απαγόρευσε να γίνει ανάκριση. Οι τάπητες, τα έπιπλα, τα σκεύη μαζεύτηκαν και ο χώρος αποδόθηκε στα άλογα, πλάσματα απείρως ευγενέστερα από τους Επισκόπους.

Το έλεγε και ο Αισχύλος, η αυξημένη αγχίνοια έχει σχέσεις εντάσεως με το ήθος.

Οπότε, στο έντονα ανεκδοτολογικό κλίμα της Villa Chigi ο ισχυρισμός μου μπορεί να φαίνεται πιστευτός. Ότι, άκου τώρα, ο Antonio da Sangallo ο Νεώτερος, σημαντικός ξυλουργός και σοβαρός αρχιτέκτων αλλά όχι πρώτο όνομα, κατασκεύασε (με ευσεβείς προθέσεις) πολυθρόνες για πιο άνετη, φιλική, στοχαστική, διαλογική ατμόσφαιρα μεταξύ των συνδαιτυμόνων στην φαντασμαγορική Villa Chigi. Ότι ο ίδιος αυτός μαραγκός-αρχιτέκτων αύξησε τη γωνία ανάκλισης της πλάτης (dossier), παρείχε sgabella δίπλα στην κάθε πολυθρόνα για να ανεβάσουν επάνω τους οι χορτάτοι άγιοι πατέρες τα πόδια τους και αμφισβήτησε το ακαταμάχητο κύρος της ορθογώνιας πλάτης, μιας πόζας συμβόλου της δεσποτικής και θεοκρατικής εξουσίας. Μετά όμως τις αχαρακτήριστες κλοπές των Καρδιναλίων και την ανωτερότητα του Chigi το θράσος των προκαθημένων επιτάθηκε. Έβαλαν σε εφαρμογή την πανάρχαια τακτική “φωνάζει ο κλέφτης”. Επιτίμησαν αυστηρότατα τις καινοτόμες πολυθρόνες της βίλας του, μουρμούριζαν ότι μοχλεύουν φιλήδονες και αμαρτωλές ροπές και ότι, εντέλει, τα καθίσματα εγκαινίαζαν μια “αφύσικη” και “ανθυγιεινή” στάση του σώματος. Τα επιχειρήματα και η ισχύς των “14” κατίσχυσαν και τα υπέροχα σχέδια του Sangallo κλείστηκαν στα σεντούκια. Ο αριθμός 14 υπήρξε σημαδιακός.

11

Η Γαλλία υπήρξε λίκνο γοτθικού ύφους στην επιπλοποιία.

Το 1382 το Παρλαμέντο των Παρισίων ενέκρινε την ίδρυση μιας νέας συντεχνίας. Οι παλαιοί huchier, όπως αποκαλούντο τότε (κατασκευαστές και διακοσμητές ξύλινων αντικειμένων, κυρίως σεντουκιών), θα ονομάζονταν πλέον menuisiers.

Ο Γάλλος αντίστοιχος του Antonio da Sangallo ήταν ο λίγο νεώτερος Hugue Sambin. Τα αριστουργηματικά του έπιπλα μπορεί πλέον, δοξασμένος να είναι ο Ιστός, να τα θαυμάσει το ευρύ κοινό.

Αργότερα παράγονται αντικείμενα εξεζητημένα, όπως δύο καρέκλες tournissèe (sic) ή chaises à bras tournantes τις οποίες ο μινιατουρίστας Jean Bourdichon (ένα πρόσωπο με σημαντική θέση στις Αυλές του Καρόλου 8ου και του Λουδοβίκου 12ου) είχε δωρίσει στην Anne de Bretagne. Μέχρι τον 16ο αιώνα η chaises à bras δεν έχει πλήρως αντικατασταθεί από αυτό που ονομάστηκε fauteuil. Αλλά η μετάβαση από την chaises à bras στο fauteuil είναι αινιγματική και πεδίο για πλούσια ιστορική έρευνα.

Βεβαίως, ο ανδρικός κόσμος εκείνων των εποχών είχε ισοπεδώσει όλες τις οι περίτεχνες και αναπαυτικές κατασκευές με την απρεπή γενίκευση chaires (chaises) à femmes. Κατά κανόνα αρκούσε ένα escabeaux ή, το πολύ, μια chaises Dagobert, (trône de Dagobert). Το τραπέζι, με ύψος μεγαλύτερο από το σημερινό στάνταρ, τοποθετημένο στο κέντρο της αίθουσας ή του σπιτιού φαινόταν, παρά τις περίτεχνες διακοσμήσεις και τις μετατροπές, να κρατά τον χαρακτήρα ενός αντικειμένου ασφαλούς από την άποψη των πατροπαράδοτων αξιών.

12

Μέχρι τον 18ο αιώνα τα κοινά σπίτια δεν είναι χωρισμένα σε ιδιαίτερα δωμάτια. Θυμάμαι, μαθητής στο Δημοτικό, έκανα Αγγλικά με τον αείμνηστο Νίκο Σταυριανόπουλο. Στα βιβλία της γενιάς μου, πιο σχολαστικά και λιγότερο ελκυστικά από τα δικά σας, Ζένια, Κυριάκο, Αλέξη, Νίκο, Θάνο, Παναγιώτη, υπήρχε εκείνη η παράξενη και παλιομοδίτικη λέξη για το σαλόνι: “drawing room”! Πάντα αναρωτιόμουν αλλά ντρεπόμουν να ρωτήσω τον αυστηρό αλλά εξαιρετικό δάσκαλο μου από πού κι ως πού αυτό το ξεκάρφωτο “drawing”. Δηλαδή τι στην ευχή έκαναν στο σαλόνι, ζωγράφιζαν; Πολύ αργότερα (τι να κάνουμε) έμαθα ότι ο χώρος αυτός, εξέλιξη των parlours, και σε συνέπεια με την αρχική χρήση των βικτωριανών μικρών σαλονιών, ονομαζόταν “w i t h d r a w i n g” room, δωμάτιο απόσυρσης (από την τραπεζαρία) για εγγύτερο σχετισμό. Στη συνέχεια απεβλήθη το with για να μείνει ο εξημερωμένος απόγονος του dragan, το σκέτο “drawing”.

Τo parlour ήταν μεγάλη εξέλιξη. Δωμάτιο διαλόγου! Στις σημερινές περιστάσεις οικιακός χώρος αδιανόητος. Μπορεί να ήταν σχεδιασμένο για διακριτική κουβεντούλα, ενθαρρυντικό των tête-à-tête προσεγγίσεων αλλά το δεσπόζον τραπέζι εξακολουθούσε να παρεμβάλλεται ως φύλακας ηθικής μεταξύ των συνομιλητών. Βλέπουμε εικόνες με δυσανάλογα ογκώδη τραπέζια-κέρβερους προς εκφοβισμό του Μέλανος Ίππου του Πλάτωνος. Δικαίως το τραπεζομάντηλο υπήρξε ο λυτρωτής του περιεσταλμένου ερωτισμού. Πρόσφερε έναν ελεύθερο χώρο διακίνησης των ερωτικών επιθυμιών των συνδαιτυμόνων με αγγίγματα, σπρωξίματα, πατήματα ακόμα και κλωτσιές!

Αλλά, καθώς η Αναγέννηση εισαγόταν στη Γαλλία και παράλληλα με αυτή την αναδυόμενη αξία της επικοινωνίας, ένα νέο δημιούργημα εμφανίστηκε με υπόκωφη δύναμη ήθους. Ήταν η caquetoire, η καρέκλα για ανθρώπους που συζητούν ή, έστω, κουτσομπολεύουν. Σήμερα λέμε το “τραπέζι του διαλόγου”. Τότε έλεγαν η “καρέκλα του διαλόγου”.

Ασύγκριτη απέναντι στη chaise longue από πλευράς υπόσχεσης διαπροσωπικής επικοινωνίας, παρά το υποτιμητικό προσωνύμιο “gossip chair”.

Cabriole ανιστόρητα για τη chaise longue

ΤΡΙΤΟ ΜΕΡΟΣ

7

Είναι ή όχι δύσκολο το ερώτημα για ποιο λόγο η λατινική Δύση απέσυρε επί αιώνες το αρχαίο ελληνικό και ρωμαϊκό ανάκλιντρο από τους χώρους ανθρώπινης επικοινωνίας; Πού μπορεί να οδηγήσει η έρευνα για την πληθωρική κανονιστικότητα επί της καθιστικής συμπεριφοράς;

Μια παλιότερη αλλά ενδιαφέρουσα ανθρωπολογική μελέτη του G. W. Hewes εντόπισε πολιτισμικές ταυτότητες σωματικών στάσεων και συγκρότησε μια τυπολογία εκατό κύριων “καθιστικών” στάσεων κατά φύλο από 480 σημεία πολιτισμών, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Από αυτές κράτησα μόνο εκείνες που μπορούν να θεωρηθούν αποδεκτές, για τον μέσο Ευρωπαίο, στάσεις γνήσιας καθιστικής ανάπαυσης. Εξαίρεσα, για παράδειγμα, τη Νιλωτική στάση η οποία στην πραγματικότητα είναι όρθια. (Εκτός από τους Σιλούκ του Σουδάν απαντάται και στη Νιγηρία, Ινδία και Κεντρική Ασία.) Στην εν λόγω, καθαρά ανδρική, στάση ανάπαυσης ο άνθρωπος στέκεται στο ένα πόδι, έχει ανασηκωμένο το άλλο σαν πελαργός και ισορροπεί υποβασταζόμενος από μακρύ μπαστούνι.

Αλλά επίσης εξαίρεσα και όλους τους τρόπους του οκλάξ κάθεσθαι ιδίως τις θέσεις sukhasana, baddha konasana ή hanka-fuza.

Είναι λοιπόν φανερό ότι, στη Μεσόγειο, στις ακτές της Αφρικής, σε πολλά μέρη της Ασίας και της Αμερικανικής ηπείρου, ιδίως οι γυναίκες που φροντίζουν βρέφη, εκτελούν λεπτές εργασίες, βρίσκονται σε μια σχέση κοινωνικού καταμερισμού αλλά και επικοινωνίας προτιμούν καθιστικές στάσεις με ή χωρίς κάποιο στήριγμα πλάτης αλλά κυρίως με τεντωμένα τα πόδια ή με τα πόδια σταυρωτά. Οι άνδρες βρέθηκαν να χρησιμοποιούν λιγότερο συχνά αυτή τη στάση. Ότι η αρχαία Αίγυπτος υπήρξε “πολιτισμός του καθίσματος” είναι βέβαιο. Δεν ξέρω όμως πόση εγκυρότητα έχουν ισχυρισμοί ότι πέραν όσων μπορούσαν να κάθονται λόγω κοινωνικής θέσης απεικονίζονται και κοινοί Αιγύπτιοι σε αξιοπρεπέστατα καθίσματα με ερεισίνωτα.

Οι εκτός Ευρώπης μακροχρόνια εφαρμοζόμενες εργονομικές πρακτικές των παραδοσιακών πολιτισμών και η λειτουργικότητα τους στις κινήσεις και τις στάσεις της καθημερινότητας διαμόρφωναν για τον Ευρωπαίο της Era dos Descobrimentos, της Εποχής των Ανακαλύψεων, ένα νέο habitus για το σώμα, το οποίο εγκαθίδρυε απαιτήσεις ανάκτησης όσων η πενία υλικών μέσων και η απουσία πνεύματος χειραφέτησης του είχαν στερήσει.

8

Σε ένα προηγούμενο σημείωμα, στο έκτο, έγραψα κάτι για το καφέ χρώμα. Παράθεσα μια σκέψη του Spengler αλλά, φυσικά, δεν είναι ζήτημα που μπορώ να διαπραγματευτώ. Προσπαθώ απλώς να πιάσω, στο όνομα της συντροφιάς και της συζήτησης, στο μέτρο των μικρών μου δυνάμεων, μέσα από λοξές ματιές, σε γωνιές που διαφεύγουν της ευθείας παρατήρησης, λίγες κρυμμένες στιγμές μιας πολυπλοκότητας που δημιουργεί το ήθος του πεπερασμένου. Μ' αρέσει ο τίτλος του βιβλίου του David Lowenthal, “Το παρελθόν είναι μια ξένη χώρα”. Πάντα περιμένουμε το παρελθόν να έρθει σε μας και κάποιοι ανυπομονούν γι αυτό περισσότερο από ότι για το μέλλον. Είναι η πρόθεση που κάνει το παρόν για κάποιους βολικό και για άλλους άβολο.

Για παράδειγμα, η γενίκευση της καύσης ξυλοκάρβουνου για θέρμανση και η βαριά ρύπανση του αέρα δημιούργησε στους ζωγράφους της Ευρώπης πολύ σοβαρά τεχνικά προβλήματα και επέδρασε στην αισθητική δύο αιώνων. Οι εποχές του καθαρού αιθέρα και φωτός και των λαμπερών χρωμάτων της αρχαίας Κίνας, Αιγύπτου, Ελλάδας και Ρώμης είχαν παρέλθει. Είναι όμως και αλήθεια πως σπουδαία καλλιτεχνικά αποτελέσματα έχουν επιτευχθεί με πολύ λίγη πρόσθεση χρώματος ή και αφαίρεση, όπως με το sfumatto του Leonardo ή τη σινική.

Για να επιστρέψουμε στον “ξύλινο κόσμο”, ένα από τα θαυμαστά αποτελέσματα των φυσικών βερνικιών εκείνων των εποχών ήταν οι αντανακλάσεις του φωτός πάνω στη γυαλισμένη επιφάνεια αναδεικνύοντας τις διαβαθμίσεις των χρωμάτων του ξύλου και δημιουργώντας την αίσθηση της διαφάνειας. Ένα γνωστό και παλιό εικαστικό πρόβλημα ήταν η απόδοση πάνω στον καμβά, με χρώματα και πινέλο μιας γυαλισμένης επιφάνειας επίπλου από βελανιδιά ή σφένδαμο.

Ας προσθέσουμε, παίζοντας με τους κανόνες του χρόνου, ότι τον 17ο και κυρίως τον 18ο αιώνα εμφανίζεται στις βόρειες περιοχές των Κάτω Χωρών η μόδα του καπλαμά από σφένδαμο ή σημύδα με κοντράστ ανοιχτόχρωμων και σκουρόχρωμων σχεδίων πάντα στις αποχρώσεις του καφέ. Πρόκειται ουσιαστικά για αναβάθμιση μιας παλιότερης τεχνοτροπίας του 16ου αιώνα, της μαρκετερί, αυτού που θα αποδίδαμε στα ελληνικά με τον όρο “ένθετη διακόσμηση με φύλλα ξύλου”. To παλιό ρωμαϊκό και ισλαμικό αραμπέσκ παίρνει τη μορφή του γκροτέσκ της Αναγέννησης (grottesche) -μέσω Ραφαήλ- και εν συνεχεία, απλοποιημένο και προσιτό ως μαρκετερί για τους μικρόκοσμους των ευκατάστατων τάξεων!

(Συνεχίζεται)

Cabriole ανιστόρητα της chaise longue

ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ

5

Όποιος θέλει να διαπιστώσει τα επιτεύγματα της Αναγέννησης στον τομέα της ξυλογλυπτικής δεν χρειάζεται απλώς να ανατρέξει στα σχετικά σχέδια του Ραφαήλ. Αρκεί να αντικρίσει το Nerli cassone, του οποίου τα σκαλίσματα γεννήθηκαν από το χέρι του Zanobi di Domenico, ζωγράφου βέβαια, που αν δεν τον ξετρύπωνε ο Φλωρεντινός λόγιος Cristina Acidini Luchinat θα απολάμβανε την ανώνυμη αθανασία όπως τόσοι και τόσοι. Το εν λόγω αντικείμενο μόνο ένας βέβηλος θα μπορούσε να το αποκαλέσει “κασόνι” ή να διανοηθεί ότι μπορεί να έχει οποιαδήποτε “αξία χρήσης”. Ζωγραφισμένο από τον “Αρχάγγελο”, τον Jacopo del Stellaio και τον Biagio d'Antonio. Ξύλο, γύψος και τέμπερα αποτελούν την ταπεινή ύλη αυτού του αριστουργήματος.
Σπουδαίοι μάστορες ξυλουργοί σε οικογενειακές επιπλοποιίες μπορούσαν να είναι και ξυλογλύπτες, γλύπτες και ξανά επιπλοποιοί. Διακονούσαν με το σκαρπέλο ταπεινά και περήφανα. Όπως ο Benedetto da Maiano. Βέβαια τίποτα δεν αφηνόταν στην τύχη. Τα εργαστήρια γλυπτικής ήταν σχολές μεγάλης σπουδής.
Δεν υπήρχε μόνο η Ιταλία και η Γαλλία. Τεχνίτες ξύλου υπήρχαν και στη Γερμανία, όπως ο Σουηβός Gregor Erhart, ο Tilman Riemenschneider και άλλοι. Αφήνουμε επίσης τα συμβαίνοντα στην Αγγλία και την Ισπανία.
Λοιπόν, για να επιστρέψουμε στα καθίσματα, στην ύστερη Ιταλική Αναγέννηση έχει μεγάλη απήχηση η λεγόμενη Sedia Dantesca (Καρέκλα του Δάντη) και η παραλλαγή της, η Sedia Savonarola (του Σαβοναρόλα). Ουσιαστικά πατούσαν αμφότερες στο πρότυπο της ρωμαϊκής sella curulis, κάθισμα σε σχήμα “x”, συμβόλου του imperium. Χωρίς όμως ένα σκαμπό, ένα sgabello να απλώσει κανείς επάνω του τα πόδια σου θα ένιωθε σαν τον Girolamo Savonarola όταν επάνω σε μια τέτοια sella έγραφε τον Dialogo della Verita.
Καλώς ή κακώς (το κρίνει ο αναγνώστης ανάλογα με το πόσο εκτιμά ή όχι τον κύκλο της ηδονής, της οδύνης και της ανύψωσης που προσφέρει η υλική αναφορά), αν ο Πάπας Αλέξανδρος ΣΤ' δεν “καθάριζε” και αν ο Savonarola και το πνεύμα του είχαν επιβληθεί στην Ευρώπη τότε οι μπερζέρες, οι σεζ λονγκ και οι ξαπλώστρες δεν θα είχαν γεννηθεί ποτέ!

6

Αναφέροντας στο προηγούμενο, πέμπτο σημείωμα, την καρέκλα “Σαβοναρόλα” θυμήθηκα μια σκέψη του Spengler πάνω στο χρώμα. Μετά το θρίαμβο των καθαρών χρωμάτων της Αναγέννησης εισήχθη και επικράτησε σταδιακά στη ζωγραφική αυτό που αποκαλούσε “καφέ του εργαστηρίου”. Ένα βαθύ, εξωπραγματικό χρώμα που τόνιζε την πνευματικότητα. Το μόνο που λείπει από την παλέτα του ουράνιου τόξου. Εύστοχα χαρακτηρισμένο ως “φαουστικό”, βυθίζει τα πρόσωπα στην ατμόσφαιρα του Μάκβεθ, το καφέ χρώμα αποτέλεσε έναν εκλαϊκευμένο προσκλητήριο προτεσταντικής αρνησικοσμίας και ταυτόχρονα κατάφερνε να γίνεται ανεκτό από την αισθητική του Καθολικισμού. (Λέτε απόηχος εκείνου του παραληρήματος να είναι το σύγχρονο “μπεζάκι”;)
Ας πούμε, αυτόν τον “ιστορικό” ρόλο του καφέ (χρώματος) κάνει να αναπηδήσει μια καρέκλα αυστηρού μοναστηριακού ύφους που αντιπροσώπευσε για μεγάλη περίοδο την Ισπανία, η περίφημη σιγιόν φραϊλέρο, (sillón frailero) ή, απλά, η “ισπανική καρέκλα”. Ο ξύλινος σκελετός της και το δέρμα του καθίσματος και της πλάτης, οι βελούδινες προσθήκες, συνέθεταν το το ποθούμενο μουντό καφέ της επιτηδευμένης “πνευματικότητας”.
Εκ πρώτης όψεως κάτι από το ύφος της φραϊλέρο αναγνωρίζεται τα σκυριανά καθίσματα. Αλλά σε πόσο διαφορετική κατηγορία ανήκουν! Άλλο ένα αξιόλογο ελληνικό προϊόν που άκμασε ιδίως στις δεκαετίες του '50 και ΄60 και μετά πετάχτηκε στα παλιατζίδικα. Η Αγγελική Χατζημιχάλη τα είχε πει όλα και έγκαιρα. Τα τονίζει και τα διδάσκει μέσω του μουσείου του και ο Φαλτάιτς. Βέρα βυζαντινή και σκυριανή τεχνοτροπία ξυλοτεχνίας, με βαθιές ρίζες, ιδιαιτερότητα και με τεχνίτες όπως, ενδεικτικά, ο Μαρουδιός, ο Σκατσίδης, ο Μπαμπούδης. Φαντάζομαι ότι υπέροχα σκυριανά θα έχουν απομείνει σε λιγοστούς άντε και κάποια κομμάτια στο Προεδρικό Μέγαρο (η πλάτη μιας σκυριανής πολυθρόνας καταφέρνει να δει φως κατά τις ορκωμοσίες των υπουργών).